وب سایت فرهنگی مذهبی مهدی الامم

نظافت و بهداشت

نظافت و بهداشت
زمان انتشار :
سه شنبه 8 مرداد 1392 | 18:23
رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نظافت را همانند تقوا وظیفه همگانی و همیشگی و همه جانبه می دانست ...

بسم الله الرحمن الرحیم

آموزه های اسلامی در سه محور اعتقاد، اخلاق و احکام به بشر ارائه شده اند؛ در محور نخست، عقیده توحیدی آدمی را از آلودگی شرک و الحاد و کفر پاک می کند و در بعد اخلاق، توصیه های اخلاق نیکو، او را از پلیدی ظلم، کینه و حسد و هر زشتی دیگر پاکیزه می کنند، چنان که احکام فقه آدمی را از رفتار زشت و بیگانه صفتی و همانند دیوانه مردن باز می دارند، پس شایسته چنین دین الهی این است که متدیّنان به آن، از هر پلیدی پاک و از هر آلودگی طاهر باشند، زیرا رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نظافت را همانند تقوا وظیفه همگانی و همیشگی و همه جانبه می دانست و همانگونه که قرآن کریم درباره تقوا فرمود:

فَاتَّقُوا اللهَ مَا اسٛتَطَعٛتُمٛ

تا می توانید از خدا پروا کنید.

(سوره تغابن، آیه 16)

آن حضرت نیز درباره نظافت فرمود:

با هر ابزار که می شود، از نظافت و پاکیزگی پاسداری کنید، زیرا بنیان اسلام بر نظافت و بهشت برای فرد نظیف آماده شده است.

(الجامع الصغیر، ج1، ص517؛اسلام و محیط زیست، ص269)

محافظت و مراقبت در نظافت و بهداشت فردی و عمومی مورد تأکید دین است و راهکارهایی هم در این راستا پیشنهاد شده است.

اهمیت نظافت و بهداشت

رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم در احادیثی می فرماید:

اسلام پاکیزه است، پس خود را پاکیزه کنید، چرا که جز پاکیزه به بهشت وارد نشود.

(تاریخ بغداد، ج5، ص351)

نظافت از ایمان است و ایمان با صاحبش در بهشتند.

(طب النبی صلّی الله علیه و آله و سلّم، ص21؛ بحارالانوار، ج59، ص291)

پشت در خانه خاکروبه جمع نکنید که آن، جای شیطان (آلودگی) است.

(علل الشرایع، ص583)

بدترین بندگان چرکین هایند.

(الکافی، ج6، ص439)

خدا چرکین بودن و ژولیدگی را دشمن می دارد.

(کنز العمال، ج6، ص641)

امیرمؤمنان علیه السّلام نیز می فرماید:

خانه هایتان را از تارهای عنکبوت پاکیزه نگه دارید، چرا که مایه فقر است.

(قرب الاسناد، ص51)

امام صادق علیه السّلام نیز در احادیثی می فرماید:

پاکیزگی از اخلاق پیامبران است.

(تحف العقول، ص442)

یکی از کارهای امیرمؤمنان علیه السّلام [در تقسیم کار در خانواده] جارو کردن خانه بود.

(الفقیه، ج3، ص169)

هرگاه خدای سبحان نعمتی به بنده ای داد دوست دارد اثر آن را بر او ببیند.

پرسیدند: چگونه؟

فرمود: لباسش را پاکیزه، خودش را خوشبو، خانه اش را سفید (گچ کاری) و آستانه خانه اش را جاور کند.

(مکارم الاخلاق، ص41)

داشتن وضو خانه [دستشویی] پاکیزه، بخشی از سعادت انسان است.

(مکارم الاخلاق، ص126)

شست و شوی تن

رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم در احادیثی می فرماید:

حق خدا بر هر مسلمانی این است که در هر هفته یکبار سر و بدنش را شست و شو دهد.

(الجامع الصغیر، ج1، ص579)

هیچکس نباید شب با دست چرب بخوابد و اگر چنین کرد و شیطان به او آسیب رساند، جز خودش را سرزنش نکند.

(مکارم الاخلاق، ص425)

هرگاه از خواب بیدار شدید سه بار استنشاق کنید، تا آلودگی های بینی زدوده شود.

(الجامع الصغیر، ج1، ص69)

هرگاه از خواب برخواستید به ظرفی دست نبرید مگر اینکه سه بار دستانتان را بشویید، زیرا هیچ یک از شما نمی داند که دستانش چگونه شب را گذرانید.

(الجامع الصغیر، ج1، ص69)

و نیز می فرماید:

ناخن هایتان را بگیرید و دفن کنید و بندها و مفاصل انگشتان دست و پایتان را تمیز و لثه هایتان را از غذا پاکیزه کنید و مسواک بزنید و با سیمای متکبرانه و بوی بد دهان بر من وارد نشوید.

(کنزالعمال، ج6، ص655)

مضمضه، استنشاق، مسواک زدن، کوتاه کردن شارب، گرفتن ناخن ها، چیدن و زدودن موی زیر بغل و شرمگاه، شستن جاهای چرکین بدن مانند بند انگشتان، استنجا (شست و شوی مخرج بول و غائط) و ختنه از فطریات اند.

(الجامع الصغیر، ج1، ص377)

امیرمؤمنان علیه السّلام می فرماید:

بوی بد آزاردهنده را با آب بزدایید و خود را وارسی کنید (به پاکیزگی و نظافت خود حساس باشید)، که خدا بندگان چرکین و آلوده اش را که همنشینانش از نشستن با او کراهت دارند، دشمن دارد.

(کتاب الخصال، ص620)

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

موی سرت را کوتاه کن تا چرک، جانور و آلودگی آن زدوده شود و گردنت محکم و دیده ات روشن گردد.

( الکافی، ج6، ص484)

امام کاظم علیه السّلام می فرماید:

پنج سنت را درباره سر باید رعایت کرد:

مسواک زدن، کوتاه کردن شارب، شانه زدن موی مضمضه کردن واستنشاق کردن.

پنج سنت را نیز باید درباره ی بدن رعایت کرد:

ختنه، تراشیدن موهای زیر شکم، زدودن موهای زیر بغل، گرفتن ناخن ها و استنجا( شست و شوی آلودگی پس از قضای حاجت).

( کتاب الخصال، ص271)

یاسر خادم گوید: امام رضا علیه السّلام با کفش راحتی به دستشویی وارد می شد.

( مکارم الاخلاق، ص121)

بهداشت دهان و دندان توصیه به مسواک

 رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم درحدیثی می فرماید:

مسواک بزنید و پاکیزه باشید.

(الجامع الصغیر، ج1، ص148)

مسواک کردن بخشی از  وضوست.

( الفقیه، ج1، ص53)

اگربر امتم سخت نبود امر می کردم که برای هر نمازی مسواک بزنند.

( الکافی، ج3، ص22؛الفقیه، ج1، ص55)

آن قدر جبرئیل مسواک زدن راسفارش کرد که ترسیدم دندانم ساییده شود یا بریزد.

(الکافی، ج3، ص23)

هرگاه مسواک در دسترس نباشد انگشتان دست جایگزین آن اند.

(الجامع الصغیر، ج1، ص475)

راه قرآن راپاکیزه کنید.

پرسیدند: ای رسول خدا! راه قرآن چیست؟

فرمود: دهان هایتان.

پرسیدند: با چه چیز؟

فرمود: با مسواک

 (مکارمالاخلاق، ص51)

چرا با دندان های زرد و دهان بدبو بر من وارد می شوید؟ چرا مسواک نمی زنید؟

(المحاسن، ص561)

امام باقر و امام صادق علیه السّلام می فرماید:

هر چیزی پاک کننده ای دارد و پاک کننده ی دهان مسواک است.

( کتاب الخصال، ص258)

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

دندان ها را پاکیزه نگه دارید.

(کتاب الخصال، ص258)

 بر پایه روایتی، کعبه از بوی بد نفس های مشرکان به خدا شکوه کرد. خدای متعالی وحی فرمود: قومی را جایگزین آن ها می کنم که با چوب مسواک نظافت می کنند. پس از فرستادن پیامبرش محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم جبرئیل را بر او نازل کرد که مسواک و خلال کند.

( مکارم الاخلاق، ص50)

شیوه مسواک زدن:

 راوی می گوید: امیرمومنان علیه السّلام دندان هایش را از پهنا( بالا به پایین) مسواک می زد و غذا را با همه انگشتان دست می خورد.

( الکافی، ج6،ص297)

آثار مسواک زدن:

امام صادق علیه السّلام فرمود:

 مسواک زدن دوازده ویژگی و فایده دارد:

 سنت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است، دهان را پاکیزه می کند، چشم را روشنی می بخشد، خدا را خرسند، دندان ها را سفید، پوسیدگی دندان را برطرف و لثه را محکم و میل به غذا را زیاد می کند، بلغم را می برد، حافظه را تقویت، نیکی ها- زیبایی ها- را مضاعف می کند و فرشتگان بدان شاد می شوند.

(مکارم الاخلاق، ص50)

پاداش مسواک زدن:

 رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می فرماید:

 دو رکعت نماز با مسواک نزد خدا از هفتاد رکعت بدون مسواک محبوب تر است( کتاب الخصال، ص481)و نیز می فرماید: هرکس روزی یکبار مسواک زند خدا از او خوشنود باشد و بهشت ازآن اوست وهرکس روزی دوبار مسواک زند روش پیامبران را ادامه داده است.( جامع الاخبار، ص58؛ مستدرک الوسائل، ج1، ص361)

توصیه به خلال

 رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می فرماید:

چه خوبند کسانی که در وضو و پس از غذا خلال می کنند و بر دو فرشته مومن بسیار سخت است که مومن درحالی که غذا لای دندان دارد نماز بگزارد

( دعائم الاسلام، ج2، ص120-121)

 و نیز می فرماید:

 خلال کنید که چیزی نزد فرشتگان مبغوض تر از غذای لای دندان نیست

( مکارم الاخلاق، ص153)

امام حسین علیه السّلام می فرماید:

همواره امیرمومنان علیه السّلام به ما امر می کرد که پس از خلال کردن آب ننوشید، مگر آنکه پیش از آن سه بار مضمضه کرده[ و دهانمان را شسته] باشیم.

( مکارم الاخلاق، ص153)

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

 رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم با شاخه ی خرما و نی خلال می کرد؛

(الکافی، ج6، ص377)

 همچنین می فرماید:

 رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: پس از غذا خوردن خلال کنید زیرا مایه ی سلامتی دهان و دندان است و روزی را برای بنده جلب میکند.

( مکارم الاخلاق، ص153)

امام کاظم علیه السّلام میفرماید:

 زبانت را درون دهانت بچرخان، و هر چه با زبانت گرد آمد اگر خواستی بخور، اما آنچه از راه خلال از لای دندان بیرون انداز.

(المحاسن، ص451؛ بحارالانوار، ج63، ص407)

چیدن ناخن و شارب

رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می فرماید:

 ناخن نگرفتن و بوی بد شارب مانع نزول وحی بر من می شود؛

(قرب الاسناد، ص13)

 همچنین به مردان فرمود:

 ناخن هایتان را کوتاه کنید ولی به زنان فرمود: بخشی از ناخن هایتان را نگه دارید که برای شما زینت بخش است.

( مکارم الاخلاق، ص66)

بفرموده امیرمومنان علیه السّلام :

کوتاه کردن شارب از پاکیزگی و سنت است و خوشبو کردن شارب گرامیداشت فرشتگان و سنت است و روغن مالیدن پوست را نرم می کند.

( تحف العقول، ص100)

امام باقر علیه السّلام می فرماید:

 ناخن ها را کوتاه کنید چرا که استراحتگاه شیطان است و فراموشی از آن ناشی می شود.

( مکارم الاخلاق، ص66)

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

 پنهان ترین جای سکونت شیطان برای چیره شدن بر آدمیزاد زیر ناخن هاست؛

( الکافی، ج6، ص490)

همچنین می فرماید:

چیدن ناخن ها در روز جمعه از جذام، دیوانگی، پیسی و کوری نگه می دارد و اگر به چیدن نیاز ندارد اطراف آن را بتراش [بساب]؛

 (الفقیه، ج1، ص126)

ونیز می فرماید:

هرکس روز جمعه ناخن هایش را بگیرد وسبیلش را کوتاه کند سپس بگویدبِسمِ اللهِ وَبِاللهِ وَ عَلَی سُنَّةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد» ، در برابر هریک پاداش آزاد کردن انسانی از فرزندان اسماعیل به او عطا می شود.

( کتاب الخصال، ص391؛ وسائل الشیعه، ج7 ، ص362)

ستردن موهای زائد بدن

رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم در احادیثی می فرماید:

 کسی که به خدا و قیامت ایمان دارد اگر مرد است بیش از چهل روز و اگر زن است بیش از بیست روز زدودن موهای زاید بدنش را ترک نکند،

( الفقیه، ج1، ص119)

 اشکال ندارد شخص جنب موی عانه اش را با نوره بزداید؛ زیرا بر پاکیزگی بیفزاید،

( مکارم الاخلاق، ص60)

 کسی که موی شرمگاهش را نتراشاد و ناخنش را نگیرد وشاربش را کوتاه نکند از ما نیست،

( الجامع الصغیر، ج2ف ص645)

موی سبیل و شرمگاه و زیر بغلها را دراز نکنید، چرا که شیطان آنجا را مخفیگاه خود قرار می دهد.

( علل الشرایع،ص519)

به فرموده امیرمومنان علیه السّلام :

 زدودن موهای زیر بغل بوی بد را دور می کند و مایه پاکیزگی است؛

( تحف العقول، ص101)

چنانکه فرمود:

نوره بدن را تقویت و پاکیزه می کند.

( تحف العقول، ص101)

 به فرموده امام صادق علیه السّلام :

 بهره گیری ازنوره در هر پانزده روز سنت است و اگر بیست روز گذشت و وسیله آن را نداشتی، پس به حساب خدا قرض بگیر و آن را انجام ده.

(الکافی، ج6، ص506)

امام رضا علیه السّلام می فرماید:

اگر خواستی نوره به کار گیری و گرفتار زخم وآسیب نشوی، پیش از آن تنت را با آب سرد بشوی و نیز دوازده ساعت[ به مقدار یک روز] پیش از آن از آمیزش بپرهیز.

(مستدرک الوسائل، ج1، ص438)

امام سجاد علیه السّلام می فرماید:

 کسی که هنگام زدودن موهایزایدش با نوره بگوید: اللَّهُمَّ طَیِّب مَاطَهُرَ مِنِّی و طَهِّر ما طابَ و أبدِلنی شَعراً طاهِراً لا یَعصِیک لا یَعصِیک؛ خدایا! آنچه از من پاکیزه شد خوشبو گردان و آنچه از من خوشبو شد پاکیزه گردان و برایم مویی برویان که نافرمانی ات نکند، خدایا ارا از پلیدی ها پاک کن.

(الکافی، ج2، ص507)

به روایت شیخ صدوق، امام صادق علیه السّلام  زیر بغل هایش را در حمّام نوره می کشید و می فرمود:

 کندن موهای زیر بغل، بازوان و چشم را سست و ضیف می کند.

(الفقیه، ج1، ص120)

نظافت و بهداشت در جمعه

امام صادق علیه السّلام  می فرماید:

روز جمعه خود را بیارایید و غسل کنید و خوشبو سازید و موهای خویش را شانه زنید و پاکیزه ترین لباس ها را بپوشید، چرا که خدا در این روز به زمینیان توجه می کند تا حسنات را چند برابر کند،

 (الکافی، ج3، ص417)

همچنین می فرماید:

هر کس روز جمعه غسل کند و بگوید: اشهد ان لا اله الا اللّه وحده لا شريك له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله اللهم صل علي محمد و آل محمد و اجعلني من التوابين و اجعلني من المتطهرين؛ گواهی میدهم معبودی جز خدای یگانه نیست و شریکی ندارد و محمد بنده و فرستاده اوست، خدایا! بر محمد و خاندانش درود فرست و مرا از توبه کنندگان و پاکان قرار ده، تا جمعه بعدی پاک و پاکیزه خواهد بود.

(الفقیه، ج1، ص112)

امام رضا علیه السّلام می فرماید:

 ناخن ها را روز سه شنبه بگیرید و روز چهار شنبه استحمام کنید و نیاز  به حجامت را روز پنج شنبه برآورید، و روز جمعه با بیهترین عطرها خود را خوشبو کنید.

 (عیون اخبار الرضا علیه السّلام، ج1، ص279)

به فرموده رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم :

 هر کس روز جمعه ناخن ها و شاربش را بگیرد و مسواک زند و هنگام رفتن به نماز جمعه برسرش آب بریزد هفتاد هزار فرشته او را همراهی میکند و برایش آمرزش و شفاعت می طلبد.

(مستدرک الوسائل، ج6، ص46)

امام صادق علیه السّلام درباره حکمت اجتماعی غسل روز جمعه می فرماید:

 انصار در آبیاری زمین ها و رسیدگی به اموالشان کار می کردند و روز جمعه در مسجد حاضر می شدند و مردم از بوی عرق زیر بغل و بدن آنان اذیت می شدند، از این رو رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم ایشان را به غسل فرمان داد و بدین ترتیب سنت شد.

 (الفقیه، ج1، ص112)

سیرۀ پیامبر در نظافت و بهداشت

چون نظافت و بهداشت محبوب خداست و بوی خوش ار مصادیق نظافت و بهداشت است، حبیب خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم آن را دوست دارد، از این جهت آن گرامی صلی الله علیه و آله وسلّم فرمود:

 از دنیای شما بوی خوش محبوب من است و نور چشم من در نماز است.

(کتاب الخصال، ص165؛ وسائل الشیعة، ج2، ص144؛ اسلام ومحیط زیست، ص269)

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم سر و محاسنش را با سدر می شست (مکارم الخلاق، ص32)و برپایه رواتی آن حضرت صلی الله علیه و آله وسلّم هنگام خواب مسواک را بالای سر می گذاشت تا پس از بیدار شدن ابتدا مسواک زند. (مکارم الاخلاق، ص39)

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

 هر گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم می خواست بخوابد مسواک می زد.

(مکارم الاخلاق، ص291)

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم هرشب سه بار مسواک می زد:

پیش از خواب، هنگام برخاستن برای مناجات شب و پبش از رفتن برای نماز صبح.

(مکارم الاخلاق، 39)

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم هر جمعه موهای زاید بدن خویش را می زدود.

 (الکافی، ج6، ص507)

نظافت و بهداشت عمومی

جاهای عمومی:

 رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم از ادرار زیر درخت میوه دار و یا سر راه نهی فرمود. (الفقیه، ج4، ص424)

امام سجاد علیه السّلام می فرماید:

 برای دستشویی رفتن از این مکان ها پرهیز شود:

 کنار رودها، راه های عبور و مرور، زیر درختان میوه و جاهایی که مورد لعنت است مانند جلوی در خانه ها.

 در روایت دیگر آمده است:

خدا لعنت کندکسی را که در زیر سایبان تغوّط می کند.

 (الفقیه، ج1، ص25)

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم می فرماید:

حیاط و پیرامون خانه هایتان را پاکیزه کنید که یهودیان بدترین محله ها را دارند.

(موسوعة احادیث اهل بیت علیه السّلام، ج11، ص371)

آب ها:

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم می فرماید:

 در آب راکد بول نکنید، چرا که عقل را زایل میکند.

(مکارم الاخلاق، ص424)

امیرالمؤمنان می فرماید:

آب ساکنانی دارد، با بول و غایط (مدفوع) آن ها را نیازارید.

(عوالی اللئالی، ج2، ص187)

روایت شده که بولکردن در آب جاری موجب سلس (تکرّر ادرار) و در آب راکد موجب گرفتگی ادرار می شود.

(عوالی اللئالی، ج2، ص187)

ظرف ها:

 امام صادق علیه السّلام می فرماید:

شستن ظرف ها و جارو کردن آستانه خانه روزی را جلب می کند.

 (کتاب الخصال، ص54؛ وسایل الشیعه، ج5، ص118)

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله وسلّم می فرماید:

 ظروفتان را بپوشانید و در مشک ها را ببندید، زیرا شیطان (آلودگی) پوشش ها را کنار نمی زند و ظرف دربسته را نمی گشاید.

(علل الشرائع، ص582)

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

ظرف ها را وارونه کنید؛ چرا که شیطان (آلودگی) ظروف وارونه را بلند نکند.

(مکارم الاخلاق، ص128)

دفع بهداشتی زباله ها:

 رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم می فر ماید:

 پارچه آلوده را از خانه هایتان بیرون گذارید، چرا که آن خوابگاه و جایگاه پلیدی و آلودگی است

(الجامع الصغیر، ج1، ص49)

همچنین می فرماید:

شب زباله ها را در خانه هایتان نگه ندارید که جایگاه شیطان (آلودگی) است.

(مکارم الاخلاق، ص425)

امیرمؤمنان علیه السّلام می فرماید:

 رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم ما را به دفن چهار چیز فرمان داد:

مو، دندان، ناخن و خون

 (کتاب الخصال، ص251)

و به فرموده امام صادق علیه السّلام:

 دفن کردن ناخن و موی چیده شده سنت است.

(الفقیه، ج1، ص128)

آب مصرف شده:

امام رضا علیه السّلام می فرماید:

 هر کس با آب غُساله (آب استفاده شده) خود را بشوید [یا با آن غسل کند] و به بیماری جذام گرفتار شود جز خود را سرزنش نکند.

 (الکافی، ج6، ص503)

عطسه:

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم می فرماید:

هنگام عطسه کردن دستانتان را جلوی صورت بگیرید و با صدای آهسته عطسه کنید.

(الجامع الصغیر، ج1، ص116)

سنگ پا:

امام رضا علیه السّلام می فرماید:

هر کس از خزفِ (سفال، آجر) حمام برای ساییدن خود استفاده کند و به بیماری پیسی و جذام مبتلا شود جز خود راسرزنش نکند.

( الکافی، ج6، ص503)

روغن آلوده:

 امام کاظم علیه السّلام می فرماید:

روغن و شیر  نیم خورده موش و سگ را نخورید؛ ولی می توانید از آن برای سوخت چراغ و جز آن بهره ببرید.

(مسایل علی بن جعفر، ص133)

اخلاط دهان و بینی:

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

هر کس در مسجد سرفه کند و اخلاط بینی و سینه اش را [به احترام مسجد] باز دارد این کار او را از بیماری نگه دارد.

(الفقیه، ج1، ص233)

راوی گوید:

هرگز امام رضا علیه السّلام را ندیدم که [در معابر عمومی] آب دهان بیندازد.

(عیون اخبار الرضا علیه السّلام، ج2، ص184)

آب تخلی:

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم بیش از همه از بول پرهیز می کرد.

(الفقیه، ج1، ص22)

امیرمؤمنان علیه السّلام می فرماید:

 وضو گرفتن پس از طهارت [دستشویی رفتن] ده حسنه دارد، پس تطهیر کنید [و دست ها را بشویید].

 (المحاسن، ص47)

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم می فرماید:

 در دستشویی خود را با دست راست نشویید.

(الجامع الصغیر، ج1، ص109)

امام صادق می فر ماید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم هنگام ورود به دستشویی می گفت: «اللَّهُمَّ إِنِّیاَعُوذُبِکَمِنَالرِّجْسِالنَّجِسِالْخَبيثِالْمُخْبِثِالشَّيْطانِ الرَّجیم؛ خدایا! از شیطان رانده شده که پلید، نجس، خبیث و عامل خباثت است به تو پناه می برم».

 (الفقیه، ج1، ص23)

امام حسن علیه السّلام می فرماید:

قوی ترین عامل جذب روزی مداومت بر طهارت (وضو) است.

 (بحارالانوار، ج73، ص318ـ319)

امیرمؤمنان علیه السّلام می فرماید:

هنگام طهارت (وضو) شست وشو دهان و بینی (مضمضه و استنشاق) دهان و بینی را پاک و پاکیزه می کند.

(تحف العقول، ص101)

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم می فرماید:

ای انس! طهارت و پاکیزگی را بیشتر رعایت کن تا خدا  بر عمرت بیفزاید.

(الأمالی، مفید، ص60؛ مکارم الاخلاق، ص40)

 بهداشت روان

بهداشت و درمان، چنان که نیاز تن آدمی است، نیاز روان او نیز است و آیات و روایات برای سلامت روان و آلوده نشدن آن، راهکارهای بهداشتی ارائه کرده است، چنان که برای طهارت از آلودگی، راهکارهایی درمانی نشان داده اند. (ر.ک:تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج11، «مراحل اخلاق در قرآن» ص69) بسیاری از احکام الهی برای صیانت و بهداشت جان و خرد آدمی از آلودگی و بیماری است، چنانکه بخش دیگری از آنها مانند کفارات، طهارت و درمان روح آلوده را بر عهده دارد.

امیرمؤمنان علیه السّلام می فرماید:

خدا برای بهداشت عقل، ترک نوشیدن شراب را واجب کرد.

(نهج البلاغه، حکمت252)

خدای سبحان که قرآن را شفا معرفی کرده، (سوره اسراء،آیه 82) مرض را هم بیان فرموده است، ما بیماری های ظاهری و زیان های آن را می بینیم، اما از زیان های بیماری های باطنی مانند نگاه حرام و بی عفتی و بی حجاب بودن و ... غافلیم. قرآن فرمود: «فَلاتَخْضَعْنَبِالْقَوْلِفَيَطْمَعَالَّذيفي‏قَلْبِهِمَرَضٌ ...»(سوره احزاب، آیه 32)، پس مبادا در حضور مردان به ناز و نرمی سخن گویید که آنکس که در دلش بیماری است و ایمانش سست است، طمع می ورزد؛ همچنین آنان که با بیگانگان در ارتباطند و گوش به آنها سپرده اند، بیمار سیاسی و اجتماعی هستند، چنانکه قرآن فرمود:

«فَتَرَى الَّذينَ في‏ قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فيهِمْ ...» (سوره مائده، آیه 52)، به همین سبب است که مشاهده می شود آنان که در دل هایشان بیماری و شک و تردید وجود دارد، برای طرح دوستی با بیگانگان معاند، شتابان به میان آنان می روند.

آیات و روایات مربوط به بهداشت روان در دو عنوان عقل و دل ارائه می شوند:

بهداشت عقل (خرد):

عقل به معنای منع است و زانو بند شتر را از این رو «عقال» گویند که شتر را از حرکت نابجا باز می دارد. عقل در اصطلاح به عقل نظری و عملی قسمت می شود. عقل نظری راهنمای اندیشه بشر و عقل عملی راهبر انگیزه اوست. (شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، ص119)

عوامل تباهی عقل

مستی شراب:

خدا در قرآن می فرماید:

 ای کسانی که ایمان آورده اید، جز ایننیست که شراب و قمار و سنگ های نصب شده برای قربانی ها که مشرکان به آنها تبرک می جویند و تیرهای قمار که بت پرستان گوشت دام ها را با آنها قسمت می کنند، همه پلیدی هایی هستند که گرایش به آنها برخاسته از وسوسه های شیطان است... .

 (سوره مائده، آیه 90)

امام رضا علیه السّلام  فرمود:

 همانا خدا شراب را از آن رو حرام کرده است که موجب تباهی و تغییر خردهای نوشندگان آن است.

(عیون اخبارالرضا علیه السّلام، ج2، ص98؛ وسائل الشیعه، ج25، ص329)

مستی گناه:

امیرمؤمنان علی علیه السّلام  فرمود:

 بر عاقل است که خود را از مستی ثروت، مستی قدرت، مستی علم، مستی مدح و مستی جوانی نگه دارد، زیرا برای هریک از اینها بوی بوی پلیدی است که عقل را می زداید و وقار را کاهش می دهد.

 (غررالحکم، ص66)

همانگونه که شراب خواری عامل مستی و زوال عقل و تعطیل نیروهای ادراکی آدمی است گناه نیز باعث مستی شدیدتری است که عقل را معزول و انسان را از ادراک سالم محروم می کند (تسنیم، ج2، ص336)، از این رو نه تنها شراب، بلکه هر مسکری حرام است.

امام موسی کاظم علیه السّلام  فرمود:

خدای متعالی شراب را به سبب نام آن حرام نکرده است، بلکه آن را به سبب پیامد آن حرام کرد، پس هر چیزی که همان اثر و پیامد را داشته باشد، شراب است.

(الکافی، ج6، ص412)

همچنین فرمود:

هرکس سه چیز را بر سه چیز مسلط کند گویا به نابودی عقل خود کمک کرده است:

 1-کسی که نور اندیشه خود را با آرزوی دراز تاریک کند.

 2- کسی که ره آورد حکمتش را با گفتار بیهوده اش محو و زائل سازد.

 3- آن که نور پند آموزی را با خواهش های نفسانی خویش خاموش کند.

(الکافی، ج1، ص17)

خود پسندی (عُجب):

امیرمؤمنان علیه السّلام  فرمود:

خودپسندی یکی از حسودان خِرَد است [و تباهی آن را در پی دارد].

(نهج البلاغه، حکمت 212)

همراهی با نادانان:

امیرمؤمنان علیه السّلام  فرمود:

هرکس با نادانی همراه گردد از عقلش کاسته شود.

(کنزالفوائد، ج1، ص199؛ بحارالانوار، ج1، ص160)

گوش ندادن به نصایح خردمندان:

 امیرمؤمنان علیه السّلام  فرمود:

هرکس از خردمندان نشنود عقلش بمیرد.

(کنزالفوائد، ج1، ص199؛ بحارالانوار، ج1، ص160)

بیهوده گویی:

 امیرمؤمنان علیه السّلام  فرمود:

 هرکس بیهوده گویی بر او چیره شود عقلش تباه گردد.

(غررالحکم، ص222)

شوخی فراوان:

 امیرمؤمنان علیه السّلام  فرمود:

 هرکس زیاد شوخی کند احمق شمرده می شود.

 (غررالحکم، ص222)

فقر و تنگدستی:

امیرمؤمنان علیه السّلام  فرمود:

 پسرم! هرکس گرفتار تنگدستی شود به چهار مصیبت دچار می شود:

ضعف یقین، کاهش عقل، سستی دین، پررویی (کم حیایی)،پس از فقر به خدا پناه می بریم.

(جامع الاخبار، ص110)

ترک تجارت (بیکاری):

امام صادق علیه السّلام  فرمود:

ترک تجارت کاهنده خِرَد است.

(الکافی، ج5، ص148)

زیاده روی در خوردن گوشت:

 امام صادق علیه السّلام  فرمود:

هرکس چهل روز گوشت نخورد اخلاقش بد و عقلش تباه می شود.

(بحارالانوار، ج63، ص72؛ ر.ک: المحاسن، ص465)

عوامل سلامت و رشد عقل

امیرمؤمنان علیه السّلام  فرمود:

عقل غریزه ای است که با دانش و تجربه فزونی می یابد

(غرر الحکم، ص53)

 و نیز فرمود:

 اندیشه فراوان در حکمت، عقل را بارور می کند

(تحف العقول، ص364)

همچنین فرمود:

رها کردن چیزی که برایت سودمند نیست عقلت را کامل می کند.

(غرر الحکم، ص477)

تأثیر مواد غذایی در رشد عقل

در اینجا به برخی مواد غذایی و اموری دیگر که در رشد و تقویت عقل مؤثرند اشاره می شود:

رسول اکرم صلی الله علیه و آل و سلم  فرمود:

 از خورشت کدو فراوان استفاده کنید، زیرا موجب رشد مغز و افزایش عقل است.

(طب النبی صلی الله علیه و آل و سلم، ص28؛ بحارالانوار، ج59، ص297)

امیرمؤمنان علیه السّلام  فرمود:

 حجامت، مایه صحت بدن و قوت عقل است.

(کتاب الخصال، ص611)

امام صادق علیه السّلام  فرمود:

هرکس در آغاز روز خود را خوشبو کند خِرَدش تا شب با وی خواهد بود.

(الکافی، ج6، ص510-511)

به فرموده امام رضا علیه السّلام:

سرکه ذهن را تیز و عقل را افزون می کند

(الکافی، ج6، ص329)

 و نیز فرمودند:

 «به» بخورید، که موجب فزونی عقل است.

(مکارم الاخلاق، ص172؛ بحارالانوار، ج63، ص176)

نکته: اجمالاً تأثیر این اعمال و خوراکی ها بر افزایش فهم آدمی جای انکار نیست؛ ولی این نکته قابل توجه است که برای سلامت ذهن و تقویت حافظه و رشد فهم عوامل زیادی تأثیر دارند که تغذیه مناسب یکی از آنهاست چنان که ممکن است موانع فراوانی در کار باشد که از اثر گذاری خوراکی ها و عوامل پیش گفته جلوگیری کنند، بنابراین آنچه در این گونه احادیث مطرح می شود حکمی کلی و عمومی نیست تا همگان را در هر موقعیت و وضعیتی در بر گیرد و هر نوع بیماری جسمی یا روحی آنان را شامل شود، بلکه تأثیر این خوراک ها و اعمال به شرایط و موانع مربوط، بستگی دارد.

بهداشت دل (قلب)

اهمیت سلامت دل

امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود:

آگاه باشید که تنگدستی بلاست و بدتر از تنگدستی بیماری تن و بدتر از بیماری تن بیماری دل است. آگاه باشید که از جمله نعمت ها، گستردگی ثروت است و برتر از فراوانی ثروت تندرستی، و برتر از تندرستی سلامتی دل است

(تحف العقول، ص203؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابی حدید، ج19، ص337)

و همان گرامی فرمود:

 هیچ دردی بر دل ها دردناک تر از گناهان نیست.

(الکافی، ج2، ص275)

تأثیر سلامت دل در تندرستی:

امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود:

 هوشیار باشید که بخشی از تندرستی، سلامتی دل است

(نهج البلاغه، حکمت 388)

؛ همچنین فرمود:

تقوای الهی (سلامت دل) ... درمان بیماری های بدن شماست.

(نهج البلاغه، خطبه 198)

امام باقر علیه السّلام فرمود:

هیچ دانشی همانند دانشِ تأمین کننده سلامت نیست و هیچ سلامتی همانند سلامت دل نیست.

(تحف العقول، ص286)

اثر سلامت دل:

 خدا در قرآن می فرماید:

روزی که نه مال برای انسان سودمند است و نه پسران؛ اما کسی که با دلی پاک از شرک و گناه نزد خدا آمده است، [قطعاً از آن پاکی بهره خواهد برد].(سوره شعراء، آیات 88-89)

رسول خدا صلی الله علیه و آل و سلم فرمود:

 خدا به چهره ها و اموالتان نمی نگرد، بلکه به دل ها و کردارتان می نگرد.

(الامالی، طوسی، ص 536)

عوامل بیماری و مرگ دل

بیماری های دل عبارتند از :قساوت، کوری،رین(زنگار) و ... که برای آنها عواملی را برشمرده اند:

پیمان شکنی:

خدای متعالی فرمود:

 پس به سبب اینکه پیمانشان را شکستند لعنتشان کردیم و دل هایشان را سخت و حق ناپذیر گردانیدیم.

(سوره مائده، آیه13)

زیاده گویی:

 رسول خدا صلی الله علیه و آل و سلم فرمود:

 به راستی زیاده گویی در غیر یاد خدا دل را سخت می کند.

(بحارالانوار، ج68، ص281؛ ر.ک: الامالی، طوسی، ص3)

طولانی دانستن عمر:

امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود:

زمان را دراز نپندارید [عمرتان را طولانی ندانید] که موجب قساوت دلتان می گردد(کتاب الخصال، ص622)، چنانکه اگر کار بد، دیرپا شده و دوام یابد مایه قساوت می گردد.

لهو و لعب:

 رسول خدا صلی الله علیه و آل و سلم فرمود:

 سه چیز موجب قساوت دل می شود:

گوش سپردن به لهو، در پی شکار [تفریحی] رفتن و رفت و آمد به دربار سلطان.

(الفقیه، ج4، ص366)

زیادی ثروت:

امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود:

 زیادی ثروت موجب تباهی دین و قساوت دل می شود.

(تحف العقول، ص199)

نگاه به بخیل:

 امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود:

نگاه به بخیل قلب را سخت می کند.

(تحف العقول، ص214)

گفت و گوی بی حاصل:

امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود:

از گفت و گوی بی حاصل و دشمنی بر حذر باشید که آن دو قلب ها را بیمار می کنند.

(الکافی، ج2، ص300)

عشق غیر الهی:

 امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود:

 هرکس به چیزی عشق [زمینی] بورزد چشمش کور و دلش بیمار گردد.

(نهج البلاغه، خطبه 109)

تکرار گناه و همنشینی با ثروتمندان خوشگذران:

 رسول خدا صلی الله علیه و آل و سلم فرمود:

چهار چیز دل را می میراند:

 گناه روی گناهوزیادی گفت و گو با زنانودرافتادن با احمق، بدین گونه که تو بگویی و او بگوید، در حالی که خیر تن ندهدوهمنشینی  با مردگان.

 پرسیدند: ای رسول خدا! مردگان کیانند؟

فرمود: هر توانگر خوشگذران.

(کتاب الخصال، ص228)

خلوت با زنان و هم نشینی با گمراهان:

 رسول خدا صلی الله علیه و آل و سلم فرمود:

 چهار چیز مایه تباهی دل هاست:

 خلوت با زنان [نامحرم]وگوش سپردن به آنهاوپذیرفتن رأی آنهاوهمنشینی با مردگان.

سوال شد: ای رسول خدا! مجالست با مردگان چگونه است؟

 فرمود: مجالست با هر گمراهِ رویگردان از احکام (دستورهای) الهی.

(الامالی، طوسی، ص83)

زیاد خندیدن:

رسول خدا صلی الله علیه و آل و سلم فرمود:

از خنده فراوان بر حذر باش که دل را می میراند.

(الامالی، طوسی، ص541)

عوامل سلامت و بهداشت دل

در قرآن و روایات اموری زنده کننده قلب و مایه بهداشت آن شناسانده شده اند:

 قرائت قرآن، موعظه، یاد خدا، یاد مرگ، اندیشه ورزی، نور حکمت، معاشرت با صاحبان فضیلت و خرد،گفت و گوی علمی، دیدار با نیکوکاران، دیدار با صاحبان معرفت، اطعام درماندگان، مهرورزی با یتیمان، طهارت از گناه، تقوا، دوری از عشق غیر الهی و ... .

خدای متعالی می فرماید:

ای مردم! برای شما از جانب پروردگارتان پندی هشیار کننده و درمانی برای آنچه از صفات نکوهیده در سینه هاست ... آمده است.

(سوره یونس، آیه 57)

امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود:

 قرآن را بیاموزید ... و در آن بیندیشید، زیرا بهار دل هاست و از نورش شفا بجویید که شفای دل هاست

(نهج البلاغه، خطبه 110)

همچنین فرمود:

 معاشرت با صاحبان فضیلت موجب حیات دل هاست

(غررالحکم، ص429)

 و نیز فرمود:

دیدار با نیکوکاران دل را آباد می کند

(تحف العقول، ص80)

 و فرمود:

دیدار با اهل معرفتدل ها را آباد می کند.

(غررالحکم، ص430)

در حدیث دیگر فرمود:

آبادانی دل در همنشینی با خردمندان است.

(غررالحکم، ص429)

 در وصیت خود به امام حسن علیه السّلام نیز فرمود:

 تو را سفارش می کنم به ... آباد کردن دلت با یاد خدا.

(نهج البلاغه، نامه 31)

مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آل و سلم از قساوت و سختی قلب خود شکایت کرد. آن حضرت فرمود:

هرگاه خواستی دلت نرم شود، درمانده را اطعام کن و بر سر یتیم دست [نوازش] بکش.

(مشکاة الانوار، ص167)

جستجو
عضویت
اوقات شرعی

اوقات شرعی به افق کرمان

اذان صبح 05:07:51
طلوع خورشید 06:26:43
اذان ظهر 12:32:12
غروب خورشید 18:37:15
اذان مغرب 18:53:04
نظر سنجی
نظر شما در مورد وب سایت مهدی الامم چیست ؟