وب سایت فرهنگی مذهبی مهدی الامم

رفتار با فرزندان

رفتار با فرزندان
زمان انتشار :
شنبه 8 فروردین 1394 | 17:42
در کنار همسرداری، پرورش روحی و جسمی کودک از مهم ترینوظایف زن در خانواده است. از دیدگاه اسلام فرزند عطیه و موهبتی الهی است.

بسم الله الرحمن الرحیم

رفتار با فرزندان

در کنار همسرداری، پرورش روحی و جسمی کودک از مهم ترینوظایف زن در خانواده است. از دیدگاه اسلام فرزند عطیه و موهبتی الهی است.فرزند پاره تن والدین (الولد کبدُ المؤمن، فرزند جگر گوشه مؤمن است، مستدرک الوسائل، ج 15، ص 112). و گلی از گل های بهشت (الولد الصالح ریحانة من ریاحین الجنة، همان، ج 15، ص 113). و باعث برکت ورحمت (بیت لا صبیان فیه لا برکة فیه، کنزالعمال، ج 16، ص 281). است. پس تربیت و پرورش فرزند و ساختن روح و شخصیت او از وظایفسنگین و مسئولیت های بزرگ والدین است که هرگز آن ها نمی توانند نسبت به آنکوتاهی نمایند.

از سوی دیگر نقش سازنده ی مادر در تعیین مسیر و سرنوشتکودک بسیار در خور توجه و امعان نظر است تا آن جا که نقطه آغازین سعادت وشقاوت انسان ها را دامان مادر و محیطی که مادر مهم ترین رکن آن است، دانستهاند: السعید من سعد فی بطن امه والشقی من شقی فی بطن امه ؛ سعادت وشقاوت انسان در شکم مادرش تعیین می شود.    (بحارالأنوار، ج 5، ص 157.)

با توجه به برخوردهای عاطفی و منطقی فاطمه سلام الله علیها  با کودکانشمی بینیم که حضرت در پرورش روح و بنیان های شخصیتی فرزندانش به قدری باظرافت و دقت عمل نمود که هر یک از فرزندان او از بزرگ ترین افراد بشر قرارگرفتند و صفحات بزرگی از تاریخ را ورق زدند و عملاً به الگوها و اسوه هایمقاومت، ایثار، صبر و از خودگذشتگی و شجاعت... تبدیل شدند. پس روش تربیتیفاطمه سلام الله علیها  بهترین شیوه و روش برای ساختن نسلی سعادتمند و موفق است، هرچند درشکل گیری شخصیت فرزندان فاطمه سلام الله علیها  عامل وراثت از اهمیت ویژه ای برخورداراست اما عامل خانواده و شیوه های تربیتی و تعلیم و تربیت زهرا سلام الله علیها  به همراهپدر بزرگوارشان علی علیه السّلام از تأثیر به سزایی برخوردار بوده است.

یکی از نیازهای اساسی کودک محبت و دوست داشتن است. عدمتوجه والدین به این نیاز فطری باعث ایجاد کمبودها و مشکلات روانی خواهد شد،یکی از روان شناسان بر این مهم تأکید کرده و می نویسد: چنان چه کودک دراولین سال های زندگی خود از محبت محروم بماند، هسته اصلی و اساسی عصبیّت وبیماری های روانی در وی تکوین می یابد و بعدها در بزر گ سالی منشأ بسیاریاز درگیری های عاطفی و اضطراب عمیق در او می شود.   (محمدرضا شرفی، مراحل رشد و تحول انسان، ص 78.)

 بر همین اساسبسیاری از نابهنجاری های اجتماعی و بزهکاری های افراد در بزرگ سالی ریشه درخلأ عاطفی و کمبود محبت در دوران کودکی دارد و بیشترین امری که می توانداز نظر روانی این میل باطنی کودک به محبت را ارضا نماید، آغوش گرم مادراست؛ بنابراین اگر بخواهیم جامعه ای پاک و ارزنده داشته باشیم باید نقشاساسی مادران را مورد توجه قرار بدهیم زیرا بیشترین تأثیر را در فرهنگ سازیو ثبات و سلامت شخصیت بر عهده دارند. احساس محبت مادر به فرزند باعث ایجادحس تعلق او به خانواده و مهربانی متقابل او به والدین می شود و فردی که ازمحبت سرشار والدین بهره مند باشد هرگز در جامعه تحت تأثیر محبت سطحی وساختگی افراد نالایق قرار نمی گیرد و به راه های نادرست کشانده نخواهد شد.

فاطمه سلام الله علیها  در عشق ورزی و محبت به کودکان می تواند بهتریناسوه برای زنان باشد. او که خود از سرچشمه ی محبت و رحمت نبوی سیراب شده وهمواره از طرف رسول خدا صلّ الله علیه و آله و سلّم با جملاتی چون فداها ابوها، فاطمه بضعة منّیخطاب شده بود و با بوسیدن ها و در آغوش گرفتن های پدر آشنا بود، خود درایفای نقش مادری و عشق و محبت به فرزندان نمونه بود.

حضرت در روابط کلامی و محبت آمیز خود با خطاب مهربانانهفرزندانش را یا قرّة عینی نور چشمم و ثمرة فؤادی میوه ی دلم صدا می کرد.  (مهدی پور نیلی پور، فرهنگ فاطمیه، ص 180.)

 همچنین به سفارش پیامبر صلّ الله علیه و آله و سلّم بچه ها را دسته گل می دانست؛ قال رسولالله الولد ریحانة و ریحانتای الحسن والحسین (بحارالأنوار، ج 43، ص 281.)حضرت زهرا سلام الله علیها  رسیدگی ومحبت به فرزندانش را بر هر کار دیگری مقدم می داشت و معتقد بود که در نگهداری و پرورش فرزند، مادر نسبت به هر کس دیگری سزاوارتر است.

صاحب نظران مسلمان نیز با توجه به دیدگاه اسلام، براهمیت نقش مادری و اولویت آن نسبت به اشتغال تأکید کرده اند. برای نمونهامام خمینی رحمه الله علیه با این که تأکید فراوانی بر مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان درجامعه داشتند، اشتغال زنان را تا آن جا می پذیرفتند که به خانواده لطمهنخورد، زیرا زن را مربی جامعه می دانستند. (امیررضا ستوده، پا به پای آفتاب، ص 172.)

پرورش روحیه عبادی در کودکان؛ یکی از محورهای اساسی کهحضرت زهرا سلام الله علیها  در تربیت فرزندانش به آن توجه داشتند، بُعد پرستش در فرزندانبه انجام تکالیف الهی و عبادی بود. فطرت کودک براساس خداپرستی است.«فطرةالله التی فَطَرالناسَ علیها؛ خداوند صفت خداپرستی را در روح و ذاتکودک قرار داده است. » (روم30 ، 30.)

 پرورش این فطرت و سرشت پاک بر عهده ی والدین است و اگرآن ها در این امر مسامحه نمایند راهزنان و منحرفان فکری سرشت پاکفرزندانشان را آلوده و منحرف می کنند. اما به طور یقین فردی که در کودکی باخضوع و خشوع در برابر خداوند آشنا شود و حلاوت و شیرینی عبادت را بچشد ومحبوب واقعی و منبع حیات و قدرت را با عشق و شور بندگی بشناسد هرگز درجوانی جذب جلوه های دروغین دیگر مکاتب نمی شود.

فاطمه سلام الله علیها  دین باوری و شوق بندگی معبود را از دوران کودکیدر جان و روح فرزندانش می دمید و روح خدا پرستی و توحید را در وجود آن هاتقویت می کرد تا آن جا که فرزندانش بالاترین لذت ها را در عبادت خداوند میدیدند. اگر امام حسین علیه السّلام  در لحظات پایانی حیات خود زیر ضربات تیر و شمشیردشمنان نماز به پا می دارد جلوه ای از تربیت دینی فاطمه سلام الله علیها  را نشان می دهد.

البته در عبادت آن چه مهم است پیوند دائمی و همیشگی فردبا خدا و ناظر دانستن او بر اعمال است، حالات مادر مانند تضرع و خضوع درعبادت و زمزمه ها و لالایی های او مهم ترین عامل برای تدین فرزندان به شمارمی رود؛ چون کودکان مقلدان خوبی هستند که همه چیز را تقلید می کنند، بااستفاده از این زمینه در کودک می توان اعمال عبادی مثل نماز و روزه و انجاممستحبات را در آن ها نهادینه کرد. در قرآن چه اهتمام به عبادت و سفارش به اعضای خانواده در کنار هم ذکر شده اند.

 «و أمرُ اهلکَ بالصلاة واصطبرعلیها» (طه20 : 132.)

بازی و تحرک در کودک؛ بازی و تحرک کودکان نیز در شیوهتربیتی فاطمه سلام الله علیها  مورد توجه قرار داشت تا آن جا که فاطمه سلام الله علیها  برای رشد وتکاپوی بیشتر کودکانش خود با آن ها هم بازی می شد.

بازی های کودکانه که به نظر بی هدف وقت گذرانی بیهودهاست در حقیقت نوعی تمرین و آموزش زندگی است. بازی در اجتماعی شدن و همانندسازی کودک با محیط نقش مهمی دارد و به کودک کمک می کند تا مهارت هایاجتماعی را بیاموزد و آن ها را تحکیم بخشد و به صورت ابتدایی به کار گیرد،همچنین بازی باعث پرورش نیروی خلاقیت و ابتکار کودک می شود. پیامبر اکرم صلّ الله علیه و آله و سلّم در کلامی شیوا می فرماید: من کان عندهُ صبیٌ فلیتصابَ له؛ کسی که نزداو کودکی است باید به حالت کودک در آیدبا او هم بازی می شود.  (وسائل الشیعه، ج 21، ص 486.)

پیامبر صلّ الله علیه و آله و سلّم بااین کلام ارزش و اهمیت هم نشینی و بازی با کودکان را خاطرنشان می سازد تامربیان و والدین علاوه بر این که از بازی ها و شیطنت های کودکان خود ناراحتو ناامید نشوند بلکه با آنان همراهی کنند. بازی با کودکان یکی از راه هایاظهار محبت به آن هاست و آثار نیکویی دارد و علاوه بر نشاط و شادی کودکباعث رشد استعدادها و تلطیف احساسات او می شود و والدین می توانند در ضمنبازی با کودک نکات اخلاقی و ارزش های انسانی را به او بیاموزند. پیامبر صلّ الله علیه و آله و سلّم با فرزندان فاطمه سلام الله علیها  هم بازی می شد. در روایت آمده است: روزی رسول خدا صلّ الله علیه و آله و سلّم با دست و پا راه می رفت و حسن و حسین بر پشت آن حضرت سوار بودند و رو بهآنان می فرمود: بهترین مرکب، مرکب شماست و شما بهترین سوار هستید. (بحارالأنوار، ج 43، ص 265).

فاطمه سلام الله علیها  خود نیز با فرزندانش هم بازی می شد و در حینبازی با استفاده از الفاظ و جملات مناسب سعی در ساختن شخصیت کودکانش وارائه الگویی مناسب در زندگی برای آن ها داشت. حضرت زهرا سلام الله علیها  با فرزندش اماممجتبی بازی می کرد و او را بالا می انداخت و می فرمود:

إشبه أباک یا حسَن واخلَع عن الحق الوسن

واعبُد الهاً ذا منن ولاتوالِ ذالاحن

(همان، ص 286.)

پسرم حسن مانند پدرت باش؛ ریسمان ظلم را از حق بر کن. خدایی را بپرست که صاحب نعمت های متعدد است و هرگز با صاحبان ظلم و تعدیدوستی مکن.

رعایت عدالت در مورد فرزندان؛ دین اسلام در همه مسایل،مسلمانان را به عدالت توصیه نموده است: «...اعْدِلُوا هُوَ أقْرَبُلِلتّقْوی...» ؛ عدالت پیشه نمایید که به تقوا نزدیک تر است. (المائده5 : 8 .)

 رعایتعدالت و رفتار هماهنگ با کودکان نیز یکی از اصو تربیتی اسلام در موردفرزندان است پیامبر اکرم فرموده اند: بین فرزندانتان با عدالت رفتار نماییدچنان که دوست دارید در نیکی و محبت به شما با عدالت رفتار نمایند. (وسائل الشیعه، ج 15، ص 171.)

رعایت عدالت در بین فرزندان باعث جلب اعتماد فرزندان وعامل مهمی در تربیت صحیح آنان است، والدین می توانند نمودهای عدالت را درابراز محبت، تأمین نیازهای مادی، گفتگو و مشاوره و هدیه و خرید و ... نسبتبه فرزندان نشان دهند. تبعیض و مقدم داشتن یکی از فرزندان بر دیگران باعثایجاد حس حسادت و نفرت در دیگر کودکان می شود و زمینه ای برای انحراف ولجاجت در کودک خواهد شد. به این جهت در روایات سفارش شده که والدین دربوسیدن فرزندان(کنزالعمال، ج 16، ص 445.)، هدیه دادن (همان، ص 444.) و سایر اعمالخود بین فرزندان بهمساوات رفتار نمایند. امام خمینی رحمه الله علیه هم در تحریر الوسیله می فرمایند: اگرهدیه دادن به فرزندی به جهت برتری او بر فرزندان دیگر باعث تحریک حسادت وکینه سایرین شود و فتنه برانگیزد حرام است.

 ( امام خمینی(رحمه الله علیه)، تحریر الوسیله، ج 2، ص 61 .)

در برخورد فاطمه سلام الله علیها  با فرزندان نمونه هایی از رعایت ایناصل مهم تربیتی به چشم می خورد. روزی امام حسن علیه السّلام  نزد پیامبر صلّ الله علیه و آله و سلّم آمد واظهار تشنگی کرد و از پیامبر صلّ الله علیه و آله و سلّم تقاضای آب نمود. رسول خدا صلّ الله علیه و آله و سلّم بی درنگبرخاسته، ظرفی برداشت و از گوسفندی که داخل منزل بود، مقداری شیر دوشید وبه امام حسن داد. در این هنگام حسین علیه السّلام  خواست تا ظرف شیر را از برادرشبگیرد. اما پیامبر صلّ الله علیه و آله و سلّم به حمایت از امام حسن علیه السّلام  مانع گرفتن شیر شد. فاطمه سلام الله علیها  کهشاهد این ماجرا بود، به پیامبر گفت: گویا حسن علیه السّلام  برای شما عزیزتر از حسیناست پیامبر صلّ الله علیه و آله و سلّم فرمود: نه هر دو برایم عزیز و محبوبند، ولی چون اول حسن علیه السّلام  تقاضا کرد او را مقدم داشتم.   (بحارالأنوار، ج 43، ص 283.)

 

سخن فاطمه سلام الله علیها  به رسول اکرم صلّ الله علیه و آله و سلّم نشانه اهتمام حضرت درعدالت و عدم تبعیض بین کودکان، قابل تأمل است. فاطمه سلام الله علیها  به قدری به رعایتاصل عدالت معتقد بود که به هنگام داوری بین آن ها نیز این مسأله را رعایتمی کرد تا مبادا یکی از آن دو رنجیده خاطر شود.

پرورش روحیه نوع دوستی و مواجهه با مشکلات؛ از دیگر روشهای تربیتی فاطمه سلام الله علیها  ایجاد حس نوع دوستی و روحیه انفاق و بخشش در کودکانبود، در کتب حدیثی وارد شده که فرزندان فاطمه سلام الله علیها همواره شاهد آن بودند کهمادرشان به مردم کمک کرده و خود گرسنه می ماند و به قیمت گرسنگی خود دیگرانرا سیر می کرد.

(همان، ج 41، ص 34.)

کمک و انفاق فاطمه سلام الله علیها  به مردم تنها در مسایل اقتصادینبود، بلکه از نظر اخلاقی و ارشاد و هدایت مردم نیز به آن ها کمک می کرد واز این طریق اعمال نیک و عواطف پسندیده را به کودکان خود آموزش می داد.امام حسن علیه السّلام  می فرمایند: شبی مادرم را دیدم که تا صبح به عبادت مشغول بود ومرتب مؤمنین و دیگران را دعا می کرد در حالی که هیچ دعایی برای خود نمیکرد پس خدمت ایشان عرض کردم: مادر چرا همان گونه که برای دیگران دعا میکنید، برای خودتان دعا نمی کنید فرمود فرزندم: الجار ثمَّ الدار؛ابتدا همسایه سپس خانه. (همان، ج 43، ص 81 .)

فرزندان فاطمه سلام الله علیها  در مقاومت و مبارزه با مشکلات را هم ازمادر آموخته بودند، بعد از رحلت پیامبر اکرم صلّ الله علیه و آله و سلّم زمانی که فاطمه سلام الله علیها  برایبازپس گرفتن حق همسر مظلومش به احتجاج با خلفا پرداخت و در این راه سختیهای روحی و جسمی فراوانی را به جان خرید، کودکان فاطمه سلام الله علیها  شاهد این ماجرابودند. آن ها نیز به دلیل موقعیت های ویژه و خاص خود دشمنان و مشکلات زیادیدر زندگی خود داشتند اما هرگز در برابر سختی ها و ناکامی ها سر تسلیم فرودنیاوردند و تا پای جان به مقاومت پرداختند. می توان گفت بسیاری از اینرفتارها در زندگی فرزندان زهرا سلام الله علیها  برگرفته از شیوه های تربیتی مادربزرگوارشان بود.

در تاریخ آمده است روزی خلیفه دوم روی منبر بود. امامحسین علیه السّلام  که کودک خردسالی بود وارد مسجد شد و گفت از منبر پدرم پایین بیا.عمر گریه کرد و گفت: راست می گویی این منبر پدر توست؛ نه منبر پدر من. ممکنبود کسانی تصور کنند، امام حسین علیه السّلام  در مجلس عمومی به دستور پدر بزرگوارشچنین گفته باشد، برای رفع این توهم حضرت علی علیه السّلام از میان مجلس برخاست و باصدای بلند فرمود: به خدا قسم، گفته حسین از ناحیه من نیست، عمر نیز قسم یادکرد و گفت یا اباالحسن راست می گویی، من هرگز شما را در گفته فرزندت متهمنمی کنم.

(فرهنگ جامع سخنان امام حسین(علیه السّلام گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم، ص 145.)

او خوب می دانست که حسین علیه السّلام  در دامان چه کسی پرورش یافتهاست و نمونه این اعتراض ها را از جانب مادر او نیز دیده بود. زینب سلام الله علیها  دختربزرگوار فاطمه سلام الله علیها  نیز با کرامت و شجاعتی که از مادر فراگرفته بود، بعد ازعاشورا پیام شهیدان را زنده نگاه داشت و در مجلس یزیدیان با شکوه و ابهت بهپاسداری از خون شهدا پرداخت. با وجودی که عزادار و مصیبت زده بود، هرگز درجایگاه ضعف قرار نگرفت و در بیان حوادث کربلا فرمود: ما رأیتُ الاّجمیلاً؛ جز زیبایی چیزی ندیدم. (بحارالأنوار، ج 45، ص 116.)

پرسش و پاسخ: برخی افراد ادعا می کنند در الگوگیری واسوه پذیری از شخصیت ها، زمان و مکان عامل مهم و تأثیرگذاری است. بنابراینبسیاری از اعمال و قالب های رفتاری اسوه ها ویژه همان عصر و زمان خودشاناست و در زمان های بعد، برای دیگران قابل اقتدا و تأسی نیست به عنوان مثالافرادی که در سال های اولیه ظهور اسلام می زیستند، نمی توانند الگوی مناسبیبرای جوانان امروز باشند.

در پاسخ باید گفت منظور از اسوه پذیری این نیست که همانقالب های رفتاری فرد الگو را مد نظر قرار داده و به همان شکل در زندگی بهکار بریم. به عنوان مثال در سیره حضرت زهرا سلام الله علیها  می بینیم که جهیزیه حضرت درچند ظرف گلی و حصیری خلاصه شده بود و تا مدت ها فاطمه سلام الله علیها  و خانواده گرامیاش بر روی پوست گوسفندی زندگی می کردند که روزها شترشان روی آن علف می خوردو شب ها برای خواب از آن استفاده می کردند و یا چادری که زهرا سلام الله علیها  به سر میکرد از لیف خرما بود و وصله های متعددی داشت. امروزه به طور حتم نمی تواناین گونه عمل نمود و در همان قالب و شکل رفتاری حضرت، زندگی کرد، اما آن چهارزشمند و قابل تأسی است، حقیقت و روح این رفتارهاست. محتوا و حقیقت اینفرازها از زندگی زهرا سلام الله علیها ، ساده زیستی و روح بی اعتنایی به دنیا و پارسایی ودوری از تجمل گرایی است. هر یک از رفتارهای فاطمه سلام الله علیها  دارای حقیقت است کهآن را به سادگی و با تحلیل و استنباط می توان در همه زمان ها و در همهابعاد فردی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی به کار برد.

البته رفتارهایی هم در سیره فاطمه سلام الله علیها  وجود دارند کهعیناً قابل اقتباس و تقلید است مانند احترام به همسر و فرزندان و یا نداشتنتقاضای نامقدور و رفتار مناسب و مهرورزی به خانواده که روز به روز ارزش واهمیت این اعمال برای همگان روشن تر می شود. پس الگوها منحصر به زمان ومکان نیستند و در همه اعصار می توان برای الگوگیری به آن ها مراجعه نمود.

جستجو
عضویت
اوقات شرعی

اوقات شرعی به افق کرمان

اذان صبح 04:08:59
طلوع خورشید 05:27:43
اذان ظهر 11:31:30
غروب خورشید 17:34:51
اذان مغرب 17:50:39
نظر سنجی
نظر شما در مورد وب سایت مهدی الامم چیست ؟