وب سایت فرهنگی مذهبی مهدی الامم

بررسی خانواده امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف

بررسی خانواده امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف
زمان انتشار :
یکشنبه 15 دی 1392 | 08:36
همان طورکه تقدیر الهى براین تعلق گرفته که وجود نازنین آن حضرت در پس پرده غیبت باشد، بر این هم تعلق گرفته که به جهت مصالحى این مسئله در پرده ی ابهام باشد.

 

پرسش

داشتن همسر و فرزند گرچه محتمل است وغیبت آن حضرت این لازمه را درپى ندارد که حتماً باید سنت الهى ازدواج ترک گردد، اما درروایات نمى‏توان به دلیل قانع کننده‏اى دراین باب برخورد کرد. شاید بتوان گفت:

همان طورکه تقدیر الهى براین تعلق گرفته که وجود نازنین آن حضرت در پس پرده غیبت باشد، بر این هم تعلق گرفته که به جهت مصالحى این مسئله در پرده ی ابهام باشد.

پاسخ تفصیلی

پیش از این علت و فلسفه غیبت را بیان کردیم و عدم درک خویش از حقیقت این موضوع را فهمیدیم و آنچه که در توان فهم ما بود تنها فوائد و مصالحی بود که بر این امر مترتب بود. از سوی دیگر براساس آیات و روایات دریافتیم که امام زمانعجل الله تعالی فرجه الشریف در جای معینی ساکن نیستند و همیشه در حال سفر از جایی به جای دیگر هستند و اگر این امر مخفی است از دلیل عقلی و منطقی پیروی می کند. (برای تفضیل بیشتر به مطالب قبلی ما رجوع کنید)

موضوع ازدواج امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و داشتن فرزند و نحوه زندگی آنان و محل زندگیشان نیز به همان دلایل برما پوشیده است.) یعنی به طور قطع و یقین نمی توان پاسخ داد. چرا که در این زمینه روایات متعدد و بعضاً متناقضی دیده می شود که اطمینان کامل را به ما نمی دهد.(

بنابر توضیحات بالاو نیزتوضیحاتی که در گذشته آورده ایم میتوان فهمید که همگی عقلانی و منطقی و قابل پذیرش هستند.

در روایتی به نقل از امام صادق علیه السلام آمده است که:

 لایطلع علی موضعه احد من وُلده و لاغیره

از مکان ایشان هیچ کس اطلاعی ندارد حتی احدی از فرزندانش.

این روایت دلالت بر وجود فرزندان و به طریق اولی دلالت بر وجود همسر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را دارد. اما روایت دیگری را با همین مضمون اما با اندک اختلافی وجود دارد.

 لایطلع علی موضعه احد من ولی و لاغیره بر اساس این روایت که از بسیاری جهات (سند و متن حدیث)از حدیث اولی معتبرتر است موضوع فرزند داشتن که در حدیث اول دیده می شود فهمیده نمی‌شود. روایات و دعاهای دیگری نیز وجود دارند که تنها به متزوج بودن و فرزند داشتن حضرت بدون هیچ توضیح صریح و مشخصی اشاره دارد که البته این هم جای بررسی دارد چرا که عده زیادی آنها را مختص به زمان ظهور می‌دانند نه دوران غیبت.

احتمال ازدواج و فرزند داشتن امری است که در مورد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وجود دارد، اما به دلیل وجود روایات مستند و قابل قبول نمی توان به یک پاسخ دقیق رسید و قطعاً خداوند این بخش از زندگی حضرت را نیز به دلایل حکیمانه خویش که به مصلحت ما نیز می باشد پنهان داشته است.

اگر چه بر اساس مقدمات بحث امر ازدواج و فرزند امری طبیعی و مقدس و سفارش شده از سوی خدای متعال است این امر در مورد امام عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز محتمل است. اما نه در آیات قرآن اشاره ای به آن شده تا برای ما اطمینان بخش باشد و نه روایات معتبری وجود دارد که شرح و تفصیل مشخصی را به ما عرضه کند تا با یقین کامل در این خصوص سخن بگوئیم. با توجه به این شرایط به این نتیجه می رسیم که: دانستن یا عدم اطلاع از این موضوع در اعتقادات و باور ما و تقویت ایمان ما نقشی ندارد و پی گیری این موضوع قطعاً ضرورتی ندارد والا همچون سایر مسائل مربوط به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و امامان معصوم علیهم السلام ما را مطلع و آگاه می ساختند.

از طرف دیگر از این امور نامعلوم بر ما کم نیستند، به عنوان مثال وضعیت زندگی حضرت عیسی علیه السلام یا حضرت خضرعلیه السلام که از جهات بسیاری برما پوشیده است حال که به نتیجه نهایی جهت اثبات همسر و فرزند برای حضرت نرسیدیم، سخن گفتن از مکان زندگی آنها و مخفی بودن یا آشکار بودن آنها نیز منتفی است.

زندگانى شخصى حضرت مهدىعجل الله تعالی فرجه الشریف از جمله مسائلى است که نمى‏توان در آن به سادگى به علم و یقین رسید، ولى مى‏توان با بررسى روایات، احتمالى را به واقع نزدیک تر دانست. دراین موضوع که آیا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف زن و فرزند دارد، سه احتمال وجود دارد:

الف- امامعجل الله تعالی فرجه الشریف اساساً ازدواج نکرده است.

ب- ازدواج کرده است اما فرزند ندارد.

ج- آن جناب ازدواج کرده و فرزند هم دارد.

لازمه‏ى پذیرش احتمال اوّل، این است که آن حضرت یکى از سنت‏هاى اسلامى را ترک گفته باشد و چنین امرى بعید به نظر مى‏رسد.

البته گفته شده است که مسئله ی غیبت امام زمان اهم است و ازدواج مهم. مانعى ندارد که به خاطر امر مهم تر، مسئله ی مهم ترک شود،

ولى این گفتار مورد پذیرش نیست؛ چون میان غیبت و ازدواج تزاحمى وجود ندارد و این دو قابل جمع هستند.

اما در احتمال دوم؛ اگر چه اشکال احتمال اوّل وجود ندارد، اما این سؤال بى پاسخ مى‏ماند که:

 آیا همسر آن حضرت هم عمر طولانى دارد، یا آن جناب درهرزمان همسرهاى متعددى بر مى‏گزیند؟ دلیلى در این رابطه وجود ندارد که موضوع را بر ما روشن کند، اما مى‏توان گفت که پذیرش ازدواج با همسرهاى متعدد، استبعادى ندارد. غیبت امام عجل الله تعالی فرجه الشریف اقتضا ندارد که آن حضرت یک همسر داشته باشد، تا همچون وی داراى عمر طولانى باشد؛ زیرا از بعضى روایات به دست مى‏آید که غیبت آن جناب غیبت عنوانى است نه شخصیلذا مى‏تواند با مردم به صورت ناشناس حشر و نشر داشته باشد و با آنها زندگى کند، اما کسى نداند که ایشان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

این سؤال در احتمال سوم هم مطرح مى‏گردد. علاوه بر این که بعضى این احتمال را بعید شمرده‏اند؛ زیرا اگر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف فرزندانى داشته باشد، بالاخره آنها روزى به جست و جوى اصل خود مى‏پردازند و... و این با فلسفه‏ى غیبت سازگارى ندارد.

در میان روایات هم نمى‏توان به دلیل معتبرى دست یافت که یکى از این سه احتمال را تأیید نماید.


شیخ طوسى از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که:

 لایطَّلعُ على موضِعه احدٌ من وُلْدِه و لا غیره.

اما همین سخن را نعمانى به گونه‏ى دیگر نقل کرده است:

لایطلع على موضعه احدٌ من ولى و غیره.

از این رو با وجود این اختلاف، استناد به نقل شیخ، اطمینان بخش نیست، بلکه از جهاتى همانند علو سند و لفظ حدیث، روایت نعمانى معتبرتر به نظر مى‏رسد. مثلاً از یک سو در حدیث شیخ طوسى، ضمیر مفرد به جاى جمع آمده است. به جاى این که گفته شود فرزندان او و دیگران، آمده که فرزندان او و دیگرى مگراین که یکى از این سه احتمال را بپذیریم:

الف- آوردن ضمیر در ولده از اشتباهات نسّاخ بوده است.

ب- روایت خواسته است اشاره کند که امام یک فرزند دارد.

ج- مراد از لفظ ولد اسم جنس است.

لذا عده‏اى گفته‏اند که روایت شیخ طوسى در مقام بیان، مبالغه‏ى در خفاست، نه این که آن حضرت فرزندى دارد، بلکه در صدد بیان این نکته است که بر فرض اگر آن حضرت فرزندى مى‏داشت، از جایگاه و سرّ او، آن فرزندان هم آگاه نبودند.از سوى دیگر اگر از اشکال سندى بعضى از متون که دراین باب وجود دارد، صرف نظر کنیم، صراحتى درآنها مشاهده نمى‏شود و قابل حمل برعصرظهورمى‏باشند. مثلاً ابن طاووس از امام رضاعلیه السّلام نقل کرده است: اللهم اعطه فى نفسه و اهله و ولده و ذریته.

 خدایا، مایه چشم روشنى و خوشحالى امام زمان(عج) را در او و خانواده و فرزندان و ذریه و تمام پیروانش فراهم فرما!«.

 از امام صادق علیه السّلام هم روایت شده که: کانى ارى نزول القائم فى مسجد السهلة باهله و عیاله

«ای ابا محمد! گویا فرود آمدن قائم(عج)را با اهل و عیالش در مسجد سهله با چشم خود می بینم

عده‏اى با تمسک به داستان جزیره‏ى خضرا گفته‏اند که امام عجّل الله تعالی فرجه الشّریف فرزندانى دارد که برآن جزیره با نظارت آن امام ، حکومت مى‏کنند و... . اما باید گفت که این داستان، افسانه‏اى بیش نیست.و بیشتر به داستان تخیلى شبیه است تا داستان واقعى.

علامه ی مجلسى‏ (رحمة الله علیها) در این باب مى‏فرماید: چون این داستان را در کتاب‏هاى معتبر نیافتم، آن را در فصلى جداگانه آورده‏ام. شیخ آقا بزرگ تهرانى آن را یک داستان تخیلى شمرده است.

از امام رضاعلیه السّلام روایتى نقل کرده است که: اگر در روایات آمده است هیچ امامى از دنیا نمى‏رود تا فرزندش را ببیند، مربوط به قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف نمى‏شود.

0ه الشریف وجود دارد، اما به دلیل وجود روایات مستند و قابل قبول نمی توان به یک پاسخ دقیق رسید.

 قطعاً خداوند این بخش از زندگی حضرت را نیز به دلایل حکیمانه خویش که به مصلحت ما نیز می باشد پنهان داشته است.

اگر چه بر اساس مقدمات بحث امر ازدواج و فرزند امری طبیعی و مقدس و سفارش شده از سوی خدای متعال است این امر در مورد امام عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز محتمل است. اما نه در آیات قرآن اشاره ای به آن شده تا برای ما اطمینان بخش باشد و نه روایات معتبری وجود دارد که شرح و تفصیل مشخصی را به ما عرضه کند تا با یقین کامل در این خصوص سخن بگوئیم. با توجه به این شرایط به این نتیجه می رسیم که: دانستن یا عدم اطلاع ازاین موضوع دراعتقادات و باور ما و تقویت ایمان ما نقشی ندارد و پی گیری این موضوع قطعاً ضرورتی ندارد والا همچون سایر مسائل مربوط به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و امامان معصوم علیهم السّلام ما را مطلع و آگاه می ساختند.

از طرف دیگر از این امور نامعلوم بر ما کم نیستند، به عنوان مثال وضعیت زندگی حضرت عیسی علیه السّلام یا حضرت خضرعلیه السّلام که از جهات بسیاری برما پوشیده است حال که به نتیجه نهایی جهت اثبات همسر و فرزند برای حضرت نرسیدیم، سخن گفتن از مکان زندگی آنها و مخفی بودن یا آشکار بودن آنها نیز منتفی است.

نتیجه: این که گر چه داشتن همسر و فرزند محتمل است، اما در این باب نمى‏توان به روایت معتبرى استناد.  از سوى دیگر دلیل محکم و معتبرى هم بر ترک سنت الهى ازدواج از طرف امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وجود ندارد.

مثلاً امام صادق علیه السّلام مى‏فرماید: صاحب الزمان عج الله تعالی فرجه درمیان مردم رفت و آمد مى‏کند، در بازار قدم مى‏نهد و گاهى بر فرش منزل‏هاى دوستان مى‏نشیند، لکن او را نمى‏شناسند.

این پرسش که آیا امام زمان علیه السلام همسر و فرزند دارد یا خیر؟، از جمله پرسش هایی است که در جامعه ما بسیار مطرح می شود و در کتاب ها و منابع مطالعاتی موضوع مهدویت هم پاسخ روشنی به آن داده نشده است. گروهی به استناد برخی روایات و قواعد عمومی اسلام معتقدند که امام مهدی علیه السلام ازدواج کرده است و همسر و فرزند دارد.

گروهی هم با توجّه به پاره ای دیگر از روایات بر این باورند که آن حضرت همسری اختیار نکرده است. در این جا برای روشن شدن پاسخ این پرسش، به بررسی ادلّه و مستندات این دو گروه می پردازیم.
1.باورمندان به ازدواج امام زمان علیه السلام
کسانی که معتقدند امام مهدی علیه السلام ازدواج کرده است، به دو دسته دلیل استناد می کنند:

الف- روایاتی که در فضیلت ازدواج وارد شده و در آنها تأکید شده است که ازدواج، سنّت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم است و هرکس از آن روی گرداند، از پیامبر نیست.

ر. ک: محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، تصحیح و تحقیق: عبدالرحیم ربانی شیرازی، چاپ هشتم: تهران، اسلامیه، 1373، ج 14، باب 1و 2 از ابواب مقدمات النکاح و آدابه، صص 2- 9.
محدّث نوری رحمه الله در پاسخ کسانی که می گویند: معلوم نیست حضرت حجّت علیه السّلام اولاد و عیال داشته باشد، می نویسد:چگونه ترک خواهند فرمود چنین سنّت عظیم جدّ اکرم خود را با آن همه ترغیب تحریص )تشویق کردن )که در فعل آن و تهدید و تخویف
)
برحذر داشتن) در ترکش شده و سزاوارترین امّت در اخذ به سنّت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، امام هر عصر است و تاکنون کسی ترک آن را از خصایص آن جناب نشمرده است.

میرزا حسین نوری، نجم الثاقب، چاپ نهم: قم، مسجد مقدس جمکران، 1384، ص403.
ب- روایات، دعاها و زیارت هایی است که درآنها به نوعی به همسر و فرزند داشتن آن حضرت تصریح یا اشاره شده است. از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:
یک - شیخ طوسی درباره غیبت امام مهدی علیه السلام به نقل از مفضّل بن عمر، روایتی را از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که شاید از آن بتوان دریافت که آن حضرت فرزند دارد:
همانا صاحب این امر دارای دو غیبت است: یکی از آن دو چندان به درازا می کشد که برخی از مردم می گویند، او مرده است و بعضی می گویند، او کشته شده است و عدّه ای از ایشان می گویند، او رفته است. تا این که از یارانش جز افراد اندکی، کسی بر امر او باقی نمی ماند و از جایگاهش نه کسی از فرزندانش و نه دیگری آگاهی دارد، مگر همان خدمت گزاری که به کارهای او می رسد.

کتاب الغیبه (طوسی)، ص 102؛ بحارالانوار، ج 52، صص 152 و 153، ح 5.
به نظر می رسد استدلال به روایت یاد شده چندان درست نباشد؛ زیرا نعمانی نیز درکتاب خود همین روایت را نقل کرده است، ولی پایان آن، با آنچه از شیخ طوسی نقل شد، متفاوت است و نمی توان از آن استفاده کرد که آن حضرت فرزندی دارد. متن روایت چنین است:

و از جایگاهش هیچ کس از دوست و بیگانه آگاهی نمی یابد، مگر همان خدمت گزاری که به کارهای او می رسد.

کتاب الغیبه (نعمانی)، باب 10، ص 172، ح 5.
علّامه سید جعفر مرتضی عاملی در این زمینه می نویسد:
با توجّه به یکی بودن روایت از نظر طوسی و نعمانی و وجود چنین اختلافی در محلّ مورد استشهاد، روایت مزبور قابل استدلال نیست.

سید جعفر و مرتضی عاملی، دراسه فی علامات الظهور و الجزیره الخضراء، چاپ اول: بیروت، دارالبلاغه، 1412 هـ. ق، ص 230؛ سید جعفر مرتضی عاملی، جزیره خضرا در ترازوی نقد، ترجمه: محمد سپهری، چاپ سوم: قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1377، ص 218؛ شیخ محمد تقی شوشتری، الاخبار الدخیله، تصحیح: علی اکبر غفاری، تهران، مکتبه الصدوق، 1401 هـ. ق، ج1، ص 150؛ سید محمد صدر، تاریخ الغیبه الکبری، بیروت، دارالتعارف، 1395 هـ. ق، ص 70.
اشکال های دیگری نیز به متن روایت شیخ طوسی وارد شده است که برای رعایت اختصار به همین مقدار بسنده می کنیم.

ر. ک : ابوالفضل طریقه دار (ترجمه و تحقیق)، جزیره خضرا، افسانه یا واقعیت ؟!، چاپ هفتم: قم، بوستان کتاب، 1382، ص 218.

 

دو - ابوبصیر از امام صادق علیه السّلام نقل می کند که فرمود:
گویا می بینم که قائم علیه السلام با خانواده و فرزندانش در مسجد سهله فرود آمده است.

بحارالانوار، ج 52، ص 317، ح 13.
سه- در بخشی از صلوات معروف به ضراب اصفهانی که از امام عصر علیه السّلام نقل شده و خواندن آن در عصر روزجمعه سفارش گشته، چنین آمده است:
بار خدایا، به او درباره خودش، فرزندانش، شیعیانش، رعیتش، خاصّش، عامش، دشمنش و همه اهل دنیا، عطا فرما آنچه را که دیده اش را روشن و دلش را مسرور گرداند.

همان، ص 22، ح 14.
چهار - در یکی از دعاهای عصر غیبت از امام رضا علیه السّلام نقل شده، عبارتی مشابه صلوات ضراب اصفهانی آمده است.

 ر. ک : بحارالانوار، ج 95، ص 332.
محدّث نوری، ادعیه و زیارات دیگری را نیز نقل می کند که درآنها تعابیری چون ذریته،ولده،اهل بیته به کار رفته است و به نوعی به همسر و فرزند داشتن امام عصر علیه السلام اشاره دارد.

ر. ک : نجم الثاقب، صص 403- 406.
1.منکران ازدواج امام زمان علیه السلام
کسانی نیز که منکر ازدواج و فرزند داشتن امام عصر علیه السلام هستند، افزون بر خدشه در سند یا دلالت روایات مورد استناد گروه نخست،

ر. ک : دراسه فی علامات الظهور و الجزیره الخضراء، صص 230- 233.

به روایاتی استناد می کنند که در این جا به برخی از آنها اشاره می کنیم.

الف- شیخ طوسی از حسن بن علی خزاز نقل می کند:
علی بن ابی حمزه :او یکی از سران واقفه بود. گفتنی است واقفه اسم عام برای هر گروهی است که بر خلاف جمهوردر یکی از مسائل امامت در قبول رأی اکثریت توقف می کرده اند ولی معمولا این لقب نام عمومی فرقی از شیعه است که در مقابل قطعیه منکر رحلت امام موسی کاظم علیه السلام شدند و امامت را به آن حضرت قطع کردند و منکر امامت فرزندش شدند. محمد جواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، چاپ دوم: مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، 1372، صص 454 و 456

بر ابی الحسن رضا علیه السّلام وارد شد و به آن حضرت عرض کرد: آیا تو امامی؟ حضرت فرمود: آری. پس او گفت: من از جدّت، جعفر بن محمّد علیه السّلام شنیدم که می فرمود: امامی وجود ندارد، مگر اینکه نسلی از او به جا می ماند. پس فرمود:
ای پیرمرد! فراموش کرده ای یا خود را به فراموشی زده ای. جعفر این گونه نگفت، بلکه جعفر گفت: امامی وجود ندارد، مگر این که فرزندی دارد؛ به جز امامی که حسین بن علی - درود بر آنها باد- پس از او (از قبر) بیرون می آید؛ همانا او فرزندی ندارد.

پس گفت: راست گفتی، فدایت شوم، شنیدم که جدت چنین می فرمود.

کتاب الغیبه (طوسی)، صص 134و 135؛ محمد بن جریر طبری، دلایل الامامه، نجف اشرف، الحیدریه، 1382 هـ. ق، صص 130و 131، بحارالانوار، ج53، ص 75، ح 77.
ب- مسعودی نیز در إثبات الوصیة، روایتی مشابه همین روایت نقل کرده است.

علی بن حسین مسعودی، اثبات الوصیه، قم، بصیرتی، بی تا، ص 201.
نا گفته نماند که برخی از عالمان شیعه گفته اند مراد این روایت از این که می گوید:او فرزندی ندارد، این است که او فرزندی که امام باشد، ندارد.

ر. ک : نجم الثاقب، ص407.

در این بررسی دلایل و مستندات دو گروه باید دو نکته را یادآور شویم:
یک- در مورد این پرسش که آیا امام زمان علیه السّلام همسر و فرزند دارد یا خیر؟ به صراحت و با قطع و یقین نمی توان اظهار نظر کرد، ولی این جای هیچ گونه نگرانی نیست؛ زیرا روشن شدن یا روشن نشدن پاسخ این پرسش، در میزان معرفت و اطاعت ما نسبت به آن حضرت هیچ تأثیری ندارد. از این رو،

 هرگز نباید خود را آن چنان به این گونه پرسش ها مشغول داریم که از وظایف اصلی مان نسبت به حجّت خدا باز مانیم.

دو- حتّی اگر بپذیریم که امام زمان علیه السّلام همسر و فرزند دارد، هیچ لزومی ندارد که آنها چون خود امام زمان دارای عمر طولانی باشند؛ چون داشتن عمر طولانی تنها برای آن حضرت ضروری است و همسر و فرزندان آن حضرت می توانند چون دیگر انسان ها باشند.

خلاصه سخن ...

احتمال ازدواج و فرزندان داشتن امری است که در مورد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وجود دارد، اما به دلیل وجود روایات مستند و قابل قبول نمی توان به یک پاسخ دقیق رسید و قطعاً خداوند این بخش از زندگی حضرت را نیز به دلایل حکیمانه خویش که به مصلحت ما نیز می باشد پنهان داشته است.

کتاب الغیبة، نعمانى، ص 164.

شیخ طوسى، کتاب غیبت، ص 102.

نعمانى، غیبت، ص 172؛ منتخب الاثر، ص 252، به نقل از، امامت و مهدویت، پاسخ به ده پرسش، زندگانى شخصى حضرت مهدى (عج)، ص 54؛ الاخبار الدخیلة، ج 1، ص 150؛ تاریخ الغیبة الکبرى، ص 69، به نقل از ،جزیره‏ى خضرا در ترازوى نقد، ص 218، سید جعفر مرتضى عاملى.

محمد، صدر، تاریخ الغیبة الکبرى، ج 2، ص 65، مکتبة الامام امیرالمؤمنین (ع) العامة، اصفهان.

ابن طاووس، جمال الاسبوع، ص 510، به نقل از جزیره‏ى خضرا در ترازوى نقد، ص 219.

بحارالانوار، ج 52، ص 317.

براى آگاهى بیشتر ر.ک: دراسة فى علامات الظهور و الجزیرة الخضرا، سید جعفر مرتضى عاملى، ص 263 و یا ترجمه‏ى این کتاب، ص 225 - 217.

بحارالانوار، ج 52، ص 159.

الذریة الى تصانیف الشیعه، ج 5، ص 108؛ دارالاضواء، چاپ بیروت، طبقات اعلام الشیعة، قرن هشتم، 1145.

مسعودى در اثبات الوصیة، ص201،

ر.ک: امامت و مهدویت، صافى گلپایگانى، پاسخ به ده پرسش، ص 56 - 53، چشم به راه مهدى، جمعى از نویسندگان مجله ی حوزه، ص 356 - 351، جزیره خضرا در ترازوى نقد، ص 221 - 217.

ترجمه پرسش در سایر زبانها


 

 

 

 

 

 

جستجو
عضویت
اوقات شرعی

اوقات شرعی به افق کرمان

اذان صبح 04:11:12
طلوع خورشید 05:29:44
اذان ظهر 11:30:07
غروب خورشید 17:30:04
اذان مغرب 17:45:52
نظر سنجی
نظر شما در مورد وب سایت مهدی الامم چیست ؟